...
Zhaina - Нахская библиотека Добавить в ИзбранноеВ закладки Написать редакцииНаписать RSS лентаRSS
логин: пароль:
Регистрация! Забыли пароль?
Библиотека

Поиск
Опрос

Язык
История
Культура
Литература
Родина
Народ


Рассылка

» Народ » Вайн амалш (сиркхонаш, къинош, лазамаш)
Вайн амалш (сиркхонаш, къинош, лазамаш) Айдамиров Абузар

3

ХVIII-чу бIешарахь, шарера пхеа шаре болуш, юкъа-юкъа, ткъа ХIХ-чу бIешарахь, 1816 шарера 1861 шаре кхаччалц хаддаза тIом лаьттина Нохчийчохь.

ТIаккха, 1865, 1877-чуйшерашкахьпаччахьанIедалнадуьхьал гIаттамаш хилла кхузахь. Цул тIаьхьа къаьст-къаьстинчу наха а, кIеззигчу тобанаша а герзаца дуьхьалонаш йина паччахьан Iедална. Кхеташ ду, оцу иттаннаш шерашкахь, нийсса аьлча -шина бIе шарахь нохчийн берийн деша аьтто цахилар. Даима а тIом, дойу адамаш, яго ярташ, мацалла, цамгарш, кхин а бIеннаш халонаш. Пхийтта шо кхаьчна божабераш герз карахь тIаме хIуьттура. Цхьа гуттара а деша луу кIеззиг кегийрхой кхузарчу юьхьанцарчу хьуьжаршкахь дешна бевлча, кхин дIа шайн хаарш лакхадаха ДегIастана деша боьлхура. Цундела, бац ала мегар долуш, кIезиг бара Iеламнах. XVII — ХIХ-чуй бIешерашкахь дегIастанхойн Iеламнах, математикаш, философаш, астрономаш а хилла генна ДегIастанан махкал арахьа а гIарабевлла бевзаш — Молла Мохьмад Голодинский, Дамадан Мугинский, Дауд Уси-шинский, Мохьмад Кудутлинский, Гасан Кудулинский, ИбрахIим Гитадлинский, Гасан Алкадари, Саид Кочхюрский, Мохьумад ЯрагIский, Джамалуддин Казикумухский, Iабдурахьман Акушин-ский, Саид Аксайский, Саид Арканский, и. дI. кх. а. Петер-бургерчу университетехь хьехархой бара Казим-Бек, Iабдулла Омаров.

Оцу цIераш яьхначу а, кхечу дуккха а дегIастанхойн Iеламнехан маттахь бусалба динах а, дуьненан Iилманах а язби-• на дуккха а белхаш ларбелла таханналц. ДегIастанарчу Iеламнаха масех бIе шо чулоцуш шайн яртийн, тайпанийн, тукхамийн а истореш язйина, тIаьхьа тIекхуьучара тIе а юзуш. Тахана а дика бевзаш бу XIX бIешарахьлера дегIастанхойн историкаш: Мохьу-мад Тахир аль-Карахи, Гаджи-Али Согратлинский, поэт Мохьу-мад-Бег Гергебильский кхин берш а. КIезиг бацара цигахь Iаьрбийн, туркойн, гIажарийн меттанаш кIорггера хууш Iеламнах. Ялх томехь туркойн истори дуьххьара язйинарг суьйли ву.

Лакхахь цIераш яьхначу дегIастанхойн Iеламнахаца вагар-ван, суна хууш, IПелара Соип-Молла хилла Нохчийчохь. Кхин а хилла хила а тарло, суна ца хууш, амма Соип-Молла воцчун цхьа-на а нохчийн Iеламнехан яздина жайна ца дисина. Ткъе итт шо хьалха суна хезнера, Ленинградерчу цхьана архивехь, Соип-Мол-лин куьйга язбина ши том философин болх бу, бохуш. ХIеттахь вайн Iилманчашка иза дийцира ас, амма цхьаммо а иза лехначух тера дац.

ХУШ-ХIХ-чуй бIешерашкахь нохчийн Iеламнах, Iилманчаш а ца-хиларан бахьана, нохчийн къам кхетамна тIаьхьадисина ба-хьана а даима Нохчийчохь лаьттина тIемаш бара, элира ас. Нагахь санна къам кхетамна тIаьхьадисаран бахьана тIемаш хил-лехь, и тIемаш а хуьлура нохчийн къам кхетамна тIаьхьадиси-на хилар бахьана долуш. Нохчийн къомана и цхьаболу боха-маш хилла хир бацара, цуьнан кхетам лакхара хиллехьара, цуь-нан коьртехь бусалба динан а, дуьненан а Iилма хууш, хьекъале, оьзда, доьналле къонахий хиллехьара, уьш къобал беш, халкъ царна тIаьхьа хIуттуш хиллехьара. Амма нохчий цкъа а Iилманна тIаьхьа ца бовлура, шайн истори хаа а, культура ларъ-ян а ца гIертара. Церан дахаран коьрта гIирс массо а заманахь герз дара. Пхийттара ваьлла кIант герз юкъах а доьхкий дIахIуттура, тIамца, къолашца, талорашца шен сонта майралла гайта гIертара. Нохчийн халкъан иллешкахь буьйцу турпалхой дукхахберш къуй, талорхой бу. Теркал дехьара, Салойн аренаш-кара говрийн реманаш, даьхний лоьхкуш, гондIарчу къамнийн элий лечкъош йийсаре балош, банкаш, почташ талош, и. дI. кх. а. Юккъехула аьлча, дуьненан массо а къоман, массо а зама-нахь къола дар эхь ду, сагIа дехар эхь дац. Нохчаша и шиъ нийсса бIостанехьа даьккхина леладо: къола дар эхь дац, сагIа дехар эхь ду. Мелхо а, и къуй, талорхой а иллешкахь хестабо нохчаша!

Скачать:
vayn_amalsh.pdf [790.89 Kb] (cкачиваний: 71)
 
Уважаемый посетитель, Вы зашли на сайт как незарегистрированный пользователь. Мы рекомендуем Вам зарегистрироваться либо зайти на сайт под своим именем.
1) Вайнах (9 декабря 2007 02:13)
grozny Сун бехк ма билл, но из за ощибок читать не возможно!
2) shilmalh (10 декабря 2007 03:14)
вай хьайн мотт ишт дик хуаш х1илч нохчи маттахь базо мегардацар 1ахь хьай тедмаш?
3) grozny (10 декабря 2007 19:19)
Цитата: Вайнах
grozny Сун бехк ма билл, но из за ощибок читать не возможно!

Бехке хIум дац, ты прав. Мы поспешили с публикацией

Цитата: shilmalh
вай хьайн мотт ишт дик хуаш х1илч нохчи маттахь базо мегардацар 1ахь хьай тедмаш?

вай массара ненан мотт бийцахьара шеко йоцуш гIоле-м хир дар, делахь вайна ма-хаара оьрсийн маттахь цхьа 2-3 дош юкъацатухуш цхьаммо ца до къамел, мел дика нохчийн мотт иза хууш велахь а. Цундел гIазкхийн маттахь тидам барх галдолуш хIума дац аьлла хета суна

ларамца
4) Ламберд (19 февраля 2008 13:36)
Иза мотт ца хаар проблема яц, иза ду вайн вейш бийцар, иза ларар, меттан г1иллакх (культура языка) ца хилар! Францехь церан Министерсво Культуры кхечу Пачхьалкхан Институташ ч1ог1а ларбо шайн мотт урратул Микки Моус шайн матте доккха цара шайн, мотт ларбеш кхечу къоман матте 1аткъамаш ца бойтуш (влияние внешней среды контролируют)! у нас говоря языком простонародья "круто балакать на других языках" даже в ущерб собственному! вайн ц1ахь хийла наха олуш хеза " эх1, ма оьшуш бацар-кх х1ара нохчийн мотт, эццигар цхьа кхоъ-диъ дош могаш-парг1ат хатта хууш хиллачхьана тоьар дар иза-м"- бохуш! цундела вай г1иллакх, г1уллакх кхин йолу дахаран аспекташ гал йовлу х1унда аьлча вайн маттаца ду г1иллакх-г1уллакх бохуш долу х1ума! Иза хийцалур дац цхьаьна дийнахь, массара а оцу х1умнах кхета а кхетта, вайн хуьлуш йолу деградаци аьшнашйеш, вайн хьаькмашка кхайкхам беш къоман меттан статус хьалайбар вайн махкахь, кхин а цу кепар г1уллакх деш къома реакции хила еза! амма вайнаха шайн т1ехиндерг, шайн кхоллам оьрсашца бу аьлла шайн мотт кхин д1а а д1атасахь "шен луург хилхьара цунах" аьлла вайн кеста г1азакхех даьлла къам ду аьлла "хьаьшна" дойур ду вай ! Дала лар дойла вочу х1умнах нохчийн къам!

P.S. Казахстанехь цхьа накъост кхеттера суна новкъахь нохчи ву ша аьлла амма аса "хьо ц1ера стенгара ву аьлла" хаттар дича цхьа хала бале соьга нохчийн маттахь жуоп делира цо " кхузара ву-кх аьлла" ( то есть с Казахстана:)) хьо тайпана мила ву аьлча " суна-м ца хаа" элира! Ч1ог1а кхераме, инзаре х1ума ду иза (Далла лар дойла вай оцу тайпа акха довларх) !!!
Шен заман нах хирг бу-кх уьш!
5) zalina_lake (4 марта 2008 19:32)
Salam wink
6) Heerhugowaard (5 марта 2008 07:27)
Vaakeykum Asalamu Zalina_ lake! Муха ду цигахь г1уллакхаш? Дахалой шу?
7) Леча (20 марта 2008 13:48)
К сожалению чеченский язык становится лишь декоративным придатком к чеченцам и все меньше и меньше чеченцев которые знают и разговаривают на родном языке без чужеродных примесей! Невероятными темпами идет русификация и чеченцы теряют самобытность и элементы культуры и в качестве альтернативы берут все западное, декадентское! уже не редкость слышать подростковый говор с примесью русского мата в чеченском языке чего не было прежде! Если каждый чеченец не осознает и не поймет всю глубину нашего падения скоро от нас останется только Великое и Гордое некогда имя-Нохчо! Х1ай Веза Воккха Дела г1азакхийн 1азапех ларде ахь сан къам алий бен д1амадийша буьйсанна! Ламаз т1ехь вайн Парг1ато, Йозушйоцу Пачхьалкх х1отторан бахьанаш деха Аллах1е, вайн Иман Ислам деха къомана, т1аккха бен хирг бац юкъахь вайн барт!
8) xabun5487 (23 сентября 2008 00:00)
Классный сайт.
Информация
Посетители, находящиеся в группе Гости, не могут оставлять комментарии в данной новости.
© 2005—2015 Нахская библиотека